Ủ phân hữu cơ là phương pháp phổ biến giúp tái chế phụ phẩm nông nghiệp, cải tạo đất và giảm chi phí phân bón. Tuy nhiên, nhiều người gặp tình trạng ủ phân rất lâu hoai dù đã làm đúng quy trình. Điều này không chỉ làm mất thời gian mà còn ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất.
Vậy vì sao phân ủ lâu hoai? Bài viết dưới đây sẽ phân tích các nguyên nhân phổ biến và hướng dẫn cách khắc phục để quá trình ủ phân diễn ra nhanh và hiệu quả hơn.
1. Độ ẩm của đống ủ không phù hợp
Độ ẩm là yếu tố quan trọng quyết định tốc độ phân hủy của đống ủ. Vi sinh vật cần nước để hoạt động, nhưng nếu quá nhiều nước sẽ khiến quá trình phân hủy bị chậm lại.
Dấu hiệu độ ẩm không phù hợp
- Quá khô: đống ủ tơi, nhẹ, ít nóng, phân hủy rất chậm
- Quá ướt: có mùi hôi, nước rỉ ra, thiếu oxy
Cách khắc phục
- Độ ẩm lý tưởng: 50 – 60%
- Kiểm tra bằng cách nắm chặt một nắm nguyên liệu:
- Có vài giọt nước → đạt
- Không có nước → quá khô
- Nước chảy nhiều → quá ướt
Nếu quá khô, hãy bổ sung nước hoặc nguyên liệu ẩm. Nếu quá ướt, cần trộn thêm rơm, mùn cưa hoặc đảo trộn để thoáng khí.
2. Thiếu oxy trong đống ủ
Quá trình phân hủy phân hữu cơ chủ yếu diễn ra nhờ vi sinh vật hiếu khí (cần oxy). Nếu đống ủ quá chặt hoặc không được đảo trộn, oxy không thể lưu thông.
Hậu quả khi thiếu oxy
- Phân hủy chậm
- Xuất hiện mùi hôi
- Nhiệt độ đống ủ thấp
Cách khắc phục
- Đảo trộn đống ủ định kỳ 7 – 10 ngày/lần
- Trộn thêm nguyên liệu tơi xốp như:
- Trấu
- Rơm
- Mùn cưa
- Không nén chặt đống ủ
Việc cung cấp oxy giúp vi sinh vật hoạt động mạnh, từ đó tăng tốc độ hoai mục của phân hữu cơ.
3. Tỷ lệ nguyên liệu không cân đối (C/N không phù hợp)
Một trong những lý do khiến phân ủ lâu hoai là tỷ lệ carbon và nitrogen (C/N) không phù hợp.
Nguyên liệu giàu đạm (N): Phân chuồng, Lá xanh, Rau củ thừa
Nguyên liệu giàu carbon (C): Rơm, Trấu, Mùn cưa, Lá khô
Tỷ lệ lý tưởng: Tỷ lệ C/N khoảng 25 – 30 : 1
Khi tỷ lệ sai
- Quá nhiều carbon → phân hủy chậm
- Quá nhiều nitrogen → có mùi hôi
Cách khắc phục
- Trộn đều nguyên liệu xanh và khô
- Ví dụ:
- 1 phần phân chuồng
- 2 – 3 phần rơm hoặc lá khô
Sự cân bằng này giúp vi sinh vật có đủ dinh dưỡng để phát triển nhanh.
4. Thiếu vi sinh vật phân giải
Vi sinh vật chính là “động cơ” của quá trình ủ phân. Nếu lượng vi sinh vật trong đống ủ ít, quá trình phân hủy sẽ diễn ra rất chậm.
Nguyên nhân thiếu vi sinh
- Nguyên liệu quá khô
- Nhiệt độ không phù hợp
- Không bổ sung chế phẩm vi sinh
Cách khắc phục
Bạn có thể:
- Bổ sung chế phẩm vi sinh ủ phân
- Dùng men vi sinh EM
- Trộn thêm phân chuồng hoai
Vi sinh vật sẽ phân giải cellulose, lignin và protein, giúp nguyên liệu nhanh chóng mục nát.
5. Nguyên liệu ủ quá lớn hoặc khó phân hủy
Kích thước nguyên liệu cũng ảnh hưởng lớn đến tốc độ hoai mục.
Ví dụ nguyên liệu khó phân hủy
- Cành cây to, Thân cây già, Vỏ dừa,..
Những vật liệu này có cấu trúc lignin cao nên vi sinh vật khó phân giải.
Cách khắc phục
- Cắt nhỏ nguyên liệu trước khi ủ
- Băm hoặc nghiền phụ phẩm nông nghiệp
- Trộn đều nhiều loại nguyên liệu
Khi kích thước nhỏ hơn, diện tích tiếp xúc tăng, giúp vi sinh vật phân hủy nhanh hơn.
6. Nhiệt độ đống ủ không đạt
Trong quá trình ủ, đống phân cần đạt nhiệt độ từ 45 – 65°C để vi sinh vật hoạt động mạnh.
Khi nhiệt độ thấp
- Phân hủy chậm
- Vi sinh vật phát triển yếu
- Thời gian ủ kéo dài
Nguyên nhân thường gặp
- Đống ủ quá nhỏ
- Thiếu đạm
- Thiếu vi sinh
- Thiếu độ ẩm
Cách khắc phục
- Tăng kích thước đống ủ (tối thiểu 1 – 1,5 m³)
- Bổ sung phân chuồng hoặc nguyên liệu giàu đạm
- Đảo trộn định kỳ
Nhiệt độ cao giúp tăng tốc phân giải hữu cơ và tiêu diệt mầm bệnh.
Việc ủ phân lâu hoai dù đã ủ đúng cách thường xuất phát từ nhiều yếu tố nhỏ nhưng quan trọng. Ủ phân hữu cơ đúng kỹ thuật không chỉ giúp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp mà còn tạo nguồn phân bón sạch, cải tạo đất và tăng năng suất cây trồng.
